İvme
Kısa tanım
Bir cismin hızının birim zamanda ne kadar değiştiğini gösteren vektörel büyüklüktür; SI birimi metre bölü saniye karedir (m/s²).
Diğer adları: Hızlanma, Akselerasyon
Trafik ışığında yeşil yandığında gaza bastığında hızın her saniye biraz daha artar. Bu artışın ne kadar hızlı olduğunu ivme anlatır. Hız sabitse ivme sıfırdır; fren yaptığında ise ivme hareket yönünün tersine olur ve buna yavaşlama ya da negatif ivme denir.
Temel formüller
- Ortalama ivme:
a = Δv / Δt - Newton'un ikinci yasası:
a = F / m - Sabit ivmeli harekette hız:
v = v₀ + a·t, yol:x = v₀·t + ½·a·t²
Hız ve ivme vektördür; yönü değişen ama sürati sabit kalan bir cisim de ivmelidir. Dairesel harekette merkeze doğru olan bu ivmeye merkezcil ivme denir.
Örnek
Bir otomobil duruştan 100 km/s hıza 10 saniyede çıkıyor. 100 km/s yaklaşık 27,78 m/s eder. Ortalama ivme 27,78 / 10 = 2,78 m/s² olur. Bu değeri yerçekimi ivmesine (g ≈ 9,81 m/s²) bölersen yaklaşık 0,28 g bulursun. Kendi değerlerinle ivme hesaplayıcısında deneyebilirsin.
g birimi ve diğer birimler
Havacılıkta, otomotivde ve lunapark tasarımında ivme çoğu zaman g cinsinden verilir; standart değer 9,80665 m/s²'dir. Jeofizikte gal (1 cm/s²) kullanılır. Deprem kayıtlarındaki yer ivmesi de genellikle g'nin kesri olarak ifade edilir. Birimler arasında geçiş için ivme dönüştürücü işini kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- km/s ile m/s'yi karıştırmak: km/s değerini 3,6'ya bölmeden ivme hesaplanmamalı.
- Hızın büyük olmasını ivmenin büyük olması sanmak: 120 km/s sabit hızla giden araçta ivme sıfırdır.
- Serbest düşmede hava direncini her durumda ihmal etmek: uzun düşüşlerde sürükleme kuvveti ivmeyi azaltır ve cisim limit hıza ulaşır.