Rakım
Kısa tanım
Rakım, bir noktanın ortalama deniz seviyesinden olan dikey yüksekliğidir; yükseldikçe hava basıncı, sıcaklık, suyun kaynama noktası ve havadaki oksijen kısmi basıncı düşer.
Diğer adları: Deniz seviyesinden yükseklik, İrtifa
Bir şehrin tabelasında yazan "Rakım: 1.900 m" ifadesi, oranın ortalama deniz seviyesinden ne kadar yüksekte olduğunu anlatır. Havacılıkta aynı kavram için irtifa sözcüğü kullanılır. Rakım yalnızca coğrafi bir bilgi değildir; nefes almaktan yemek pişirmeye kadar birçok şeyi etkiler.
Basınç rakımla nasıl değişir?
Deniz seviyesinde standart hava basıncı 1013,25 hPa'dır. Yükseldikçe üstündeki hava sütunu inceldiği için basınç azalır. Deniz seviyesine yakın yerlerde her 100 m'de yaklaşık 12 hPa düşer; standart atmosfer modeline göre 2.000 m'de basınç yaklaşık 795 hPa, yani deniz seviyesinin %78'i kadardır. Bu ilişkiyi irtifa–basınç aracıyla kendi rakımın için hesaplayabilirsin.
Sıcaklık ve kaynama noktası
- Troposferde sıcaklık ortalama olarak her 1.000 m'de yaklaşık 6,5 °C düşer. Deniz kıyısında 15 °C olan bir günde 2.000 m'de yaklaşık 2 °C beklenir.
- Basınç düştüğü için su daha düşük sıcaklıkta kaynar; yaklaşık her 300 m'de 1 °C. 2.000 m'de su 93–94 °C civarında kaynar, bu yüzden makarna ve baklagiller daha geç pişer. Ayrıntı için irtifaya göre kaynama noktası aracına bakabilirsin.
Sağlık ve spor
Havadaki oksijen oranı yaklaşık %21'de sabit kalır ama basınç düştüğü için her nefeste alınan oksijen miktarı azalır. Yüksek rakıma çıkan kişilerde baş ağrısı, nefes darlığı ve yorgunluk görülebilir; dağcılar bu yüzden kademeli yükselerek uyum sağlar. İrtifa oksijen oranı aracı deniz seviyesine göre eşdeğer oksijen yüzdesini gösterir.
Dikkat
Telefonların GPS ile gösterdiği yükseklik, hava durumuna göre değişen barometrik ölçüm ve haritalardaki rakım birkaç on metre farklı olabilir. Hassas iş için resmi harita ve ölçüm noktalarını esas almak gerekir.