Alım gücü

Cebindeki 1.000 TL'nin değeri, kâğıdın üzerindeki rakamdan değil, onunla neler alabildiğinden anlaşılır. Fiyatlar genel olarak yükseldiğinde aynı banknotla daha az ürün alırsın; işte bu düşüş alım gücü kaybıdır. Enflasyonla alım gücü madalyonun iki yüzü gibidir.

Nasıl hesaplanır?

Türkiye'de en yaygın ölçüt TÜİK'in açıkladığı Tüketici Fiyat Endeksi'dir (TÜFE). İki tarih arasındaki fiyat artışı katsayısı endekslerin oranıyla bulunur:

Kat = TÜFE(bugün) / TÜFE(geçmiş)

Alım gücü kaybı (%) = (1 − 1 / Kat) × 100

Örneğin fiyatlar genel olarak 2 katına çıktıysa kayıp yüzde 50'dir: eskiden 10.000 TL ile alınan sepet artık 20.000 TL'dir ve bugünkü 10.000 TL eski 5.000 TL'nin işini görür. Fiyatlar 4 katına çıktıysa kayıp yüzde 75 olur. Dikkat et, yüzde 300 enflasyon yüzde 300 kayıp demek değildir.

Hangi araçla bakmalı?

Belirli bir tarihten bugüne paranın değerini görmek için alım gücü hesaplayıcısı güncel endeks verisini kullanır. Aylık ve yıllık endeks değerlerine TÜFE ve ÜFE tablosundan ulaşabilirsin.

Maaşta alım gücü

Maaşın yüzde 40 arttı ama aynı dönemde fiyatlar yüzde 50 arttıysa nominal olarak kazanmış, reel olarak kaybetmiş olursun. Reel değişim (1 + maaş artışı) / (1 + enflasyon) − 1 ile bulunur; bu örnekte 1,40 / 1,50 − 1 ≈ −%6,7'dir.

Sık karıştırılan kavram

Ülkeler arası karşılaştırmada kullanılan satın alma gücü paritesi farklı bir kavramdır; iki para biriminin aynı mal sepetini alabilmesi için gereken kur ilişkisini anlatır. Kişisel bütçede ise asıl soru basittir: gelirin, harcadığın sepetin fiyatından hızlı mı artıyor? Unutma, TÜFE ortalama bir sepeti ölçer; senin harcama kalıbın farklıysa hissettiğin kayıp da farklı olabilir.