Cari fiyat

Bir ekonominin bir yılda ürettiği mal ve hizmetlerin toplam değerini düşün. Bu değer 10 trilyon liradan 13 trilyon liraya çıktıysa ekonomi %30 mu büyüdü? Cevap, artışın ne kadarının üretilen miktardan, ne kadarının fiyatlardan geldiğine bağlıdır. Ölçüm döneminin kendi fiyatlarıyla hesaplanan değere cari fiyatlarla değer, bir baz yılın fiyatlarıyla hesaplanana sabit fiyatlarla (reel) değer denir.

Nominal ve reel büyüme

Cari fiyatlarla büyüme hem miktar hem fiyat değişimini içerir; buna nominal büyüme denir. Reel büyüme ise fiyat etkisi arındırılarak bulunur: reel büyüme ≈ (1 + nominal büyüme) / (1 + fiyat artışı) − 1. Örnek: Cari fiyatlarla GSYH %38 artarken fiyatlar genel düzeyi %33 arttıysa reel büyüme 1,38 / 1,33 − 1 ≈ %3,8'dir. TÜİK GSYH'yi hem cari fiyatlarla hem de zincirlenmiş hacim endeksiyle yayımlar.

Deflatör

Cari fiyatlarla değerin reel değere oranı GSYH deflatörünü verir ve ekonomideki genel fiyat değişimini ölçer. TÜFE yalnızca hanehalkı tüketim sepetini kapsarken deflatör yatırım ve ihracat dahil tüm üretimi kapsar, bu yüzden ikisi farklı çıkabilir.

Günlük hayatta

Maaşın 5 yılda 20.000 TL'den 60.000 TL'ye çıktıysa bu cari (nominal) artıştır. Aynı dönemde fiyatlar 2,8 katına çıktıysa bugünkü maaşın 5 yıl önceki fiyatlarla değeri 60.000 / 2,8 ≈ 21.400 TL'dir; reel artış yalnızca %7 civarındadır. Bir tutarı dönemler arası karşılaştırmak için enflasyon hesaplamasını, gelirin satın alma gücünü alım gücü hesabıyla, yatırımın enflasyon sonrası getirisini reel getiri hesaplamasıyla bulabilirsin. Yüksek enflasyon dönemlerinde cari fiyatlarla yapılan karşılaştırmalar kolayca yanıltır.