Anlamlı basamak

Bir cetvelle ölçtüğün kalem boyunu 14,2 cm diye yazarsan, 14,2000 yazmaktan farklı bir şey söylemiş olursun: ilki milimetre düzeyinde, ikincisi mikrometre düzeyinde bir hassasiyet iddia eder. Ölçümün güvenilir rakamlarını belirten bu kavrama anlamlı basamak denir ve fizik, kimya laboratuvarlarının temel kurallarındandır.

Sayma kuralları

• Sıfır olmayan bütün rakamlar anlamlıdır: 4,56 → 3 anlamlı basamak.
• Sıfır olmayan rakamlar arasındaki sıfırlar anlamlıdır: 1002 → 4.
• Baştaki sıfırlar anlamlı değildir, yalnızca virgülün yerini gösterir: 0,0045 → 2.
• Ondalık kısımdaki sondaki sıfırlar anlamlıdır: 0,00450 → 3.
• Virgülsüz tam sayılardaki sondaki sıfırlar belirsizdir: 1500 iki, üç ya da dört anlamlı olabilir. Belirsizliği gidermek için bilimsel gösterim kullanılır: 1,50 × 10³ üç anlamlıdır.

İşlemlerde kurallar

Çarpma ve bölmede sonuç, en az anlamlı basamağa sahip veri kadar basamakla verilir: 2,5 × 3,42 = 8,55 → 8,6.

Toplama ve çıkarmada ise en az ondalık basamağa sahip veri belirleyicidir: 12,1 + 3,456 = 15,556 → 15,6.

Ara adımlarda fazladan basamak tutup yalnızca son sonucu yuvarlamak, birikmiş yuvarlama hatasını önler.

Kesin sayılar

Sayılarak elde edilen değerler (5 deney tüpü gibi) ve tanımlanmış dönüşümler (1 m = 100 cm) sonsuz anlamlı basamaklı kabul edilir; hesabın hassasiyetini sınırlamaz.

Pratik kullanım

Lise ve üniversite laboratuvar raporlarında sonuçların doğru sayıda basamakla yazılması not kaybını önler. Bir sayının kaç anlamlı basamak içerdiğini ve istediğin basamağa yuvarlanmış hâlini anlamlı basamak hesaplayıcısıyla görebilirsin; çok büyük ya da küçük sayılar için bilimsel gösterim dönüştürücüsü işini kolaylaştırır.