Üçlü kural
Kısa tanım
Aralarında doğru ya da ters orantı bulunan iki büyüklükte üç değer biliniyorken dördüncü bilinmeyeni bulma yöntemidir.
Diğer adları: Basit üçlü kural, Orantı kuralı
"3 kg elma 120 TL ise 5 kg elma kaç TL?" sorusunu çözerken farkında olmadan üçlü kural kullanırsın. Üç değer bilinir, dördüncüsü aralarındaki orantıdan bulunur. Günlük hayatın, ticaretin ve mutfağın en çok kullanılan hesaplama yöntemlerinden biridir.
Doğru orantılı üçlü kural
Bir büyüklük artarken diğeri de aynı oranda artıyorsa orantı doğrudur. Çözüm içler-dışlar çarpımıyla yapılır: 3 / 120 = 5 / x → x = 120 × 5 / 3 = 200 TL. Yakıt tüketimi, tarif ölçekleme ve birim fiyat hesapları bu türdendir.
Ters orantılı üçlü kural
Bir büyüklük artarken diğeri azalıyorsa orantı terstir ve çarpımlar eşitlenir. Örnek: 6 işçi bir işi 10 günde bitiriyorsa 4 işçi aynı işi kaç günde bitirir? 6 × 10 = 4 × x → x = 15 gün. Hız ile süre, musluk sayısı ile dolma süresi bu tipe örnektir.
En sık yapılan hata orantının türünü yanlış belirlemektir. Kendine "biri artınca diğeri artar mı, azalır mı?" diye sor. Her iki türü de üçlü kural hesaplamasıyla çözebilir, oran ve orantı kavramlarını oran orantı aracıyla pekiştirebilirsin.
Bileşik üçlü kural
İkiden fazla büyüklük birlikte değiştiğinde bileşik üçlü kural uygulanır. Örnek: 5 makine 8 saatte 400 parça üretiyorsa 3 makine 10 saatte kaç parça üretir? Makine sayısı ve süre üretimle doğru orantılıdır: x = 400 × (3/5) × (10/8) = 300 parça.
Yüzde hesapları da aslında 100 tabanlı bir üçlü kuraldır: "200'ün %15'i" sorusu 100'de 15 ise 200'de kaç sorusudur; bunun için yüzde hesaplaması daha pratiktir.