Yarılanma süresi
Kısa tanım
Bir maddenin miktarının ya da etkinliğinin, üstel bir azalma sürecinde başlangıç değerinin yarısına inmesi için geçen süredir.
Diğer adları: Yarılanma ömrü, Half-life
Radyoaktif bir element, kandaki bir ilaç ya da sabah içtiğin kahvedeki kafein; hepsi zamanla azalır ve bu azalma çoğu zaman belirli bir düzene uyar: eşit sürelerde hep aynı oranda azalır. Miktarın yarıya inmesi için geçen bu sabit süreye yarılanma süresi denir.
Formül
N(t) = N₀ × (1/2)^(t / T½)
N₀ başlangıç miktarı, t geçen süre, T½ yarılanma süresidir. Bozunma sabiti λ ile ilişki T½ = ln 2 / λ ≈ 0,693 / λ şeklindedir.
Örnekler
- Kafein: Sağlıklı yetişkinlerde yarılanma süresi ortalama 5 saat civarındadır (kişiden kişiye 3–7 saat arasında değişir). Saat 14.00'te alınan 100 mg kafeinin gece 24.00'te yaklaşık 25 mg'ı vücutta kalır. Kendi tüketimini kafein yarılanma hesaplama aracıyla görebilirsin.
- Karbon-14: Yarılanma süresi yaklaşık 5.730 yıldır. Bir kemik örneğinde C-14 oranı canlı dokunun dörtte birine inmişse, iki yarılanma, yani yaklaşık 11.460 yıl geçmiştir.
- İyot-131: Yaklaşık 8 gün; tıpta tiroit tedavisinde kullanılır.
Kaç yarılanmada biter?
Üstel azalmada miktar teorik olarak hiçbir zaman sıfıra inmez. 5 yarılanma sonunda başlangıcın yaklaşık %3'ü, 7 yarılanma sonunda %1'den azı kalır. Farmakolojide bir ilacın vücuttan büyük ölçüde atılması için genellikle 4–5 yarılanma süresi beklenir. Genel üstel hesaplar için yarılanma süresi hesaplama aracını kullanabilirsin.
Sık karıştırılanlar
Yarılanma süresi “maddenin tamamen bitmesi için gereken sürenin yarısı” değildir. Ayrıca ikiye katlanma süresi ters yönlü bir süreçtir; büyüyen nüfus ya da bileşik faiz gibi durumlarda kullanılır. Radyoaktif bozunma hesabının ayrıntısı için radyoaktif bozunma hesaplama aracına göz atabilirsin.