Punnett karesi
Kısa tanım
Punnett karesi, ebeveynlerin gametlerini satır ve sütunlara yerleştirerek yavrularda görülebilecek genotip ve fenotiplerin olasılıklarını gösteren genetik tablodur.
Diğer adları: Punnett tablosu, Çaprazlama tablosu
İki kahverengi gözlü ebeveynin mavi gözlü çocuğu olabilir mi? Bu sorunun cevabını görsel olarak bulmanın en kolay yolu, İngiliz genetikçi Reginald Punnett'in geliştirdiği Punnett karesidir. Ebeveynlerden birinin olası gametleri üst satıra, diğerininki sol sütuna yazılır; kesişen kutular yavruların olası genotiplerini verir.
Tek karakterli çaprazlama
Baskın alel A, çekinik alel a olsun. İki heterozigot (Aa × Aa) ebeveyn için tablo şöyle dolar:
- AA: 1/4
- Aa: 2/4
- aa: 1/4
Genotip oranı 1:2:1, fenotip oranı ise 3:1'dir; yavruların dörtte üçü baskın, dörtte biri çekinik özelliği gösterir. Basitleştirilmiş göz rengi modelinde iki kahverengi gözlü taşıyıcının mavi gözlü çocuğunun olma olasılığı bu yüzden %25'tir. Gerçekte göz rengi birden çok genle belirlendiğinden sonuç bir tahmindir.
Kan grubu örneği
A ve B alelleri eş baskın, O çekiniktir. AO genotipli bir anne ile BO genotipli bir babanın çocuklarında AB, AO, BO ve OO genotipleri her biri %25 olasılıkla görülür. Yani bu çiftin A, B, AB ve 0 kan gruplu çocuğu olabilir. Bu hesabı kan grubu kalıtımı aracıyla farklı kombinasyonlar için de yapabilirsin.
İki karakterli çaprazlama
İki bağımsız gen birlikte incelendiğinde (AaBb × AaBb) tablo 4 × 4 = 16 kutuya çıkar ve klasik fenotip oranı 9:3:3:1 olur. Bu oran, Mendel'in bağımsız dağılım yasasının doğrudan sonucudur. Büyük tabloları elle kurmak hata yapmaya açık olduğundan Punnett karesi aracı işini hızlandırır.
Sınırları
Punnett karesi olasılık verir, kesin sonuç vermez: %25 olasılık, dört çocuktan birinin mutlaka o özellikte olacağı anlamına gelmez. Bağlı genler, eksik baskınlık, çok genli kalıtım ve çevresel etkiler tabloyu karmaşıklaştırır. Kalıtsal hastalık riski gibi konularda tablonun yerini genetik danışmanlık almalıdır.