Karbon-14 yaş tayini
Kısa tanım
Karbon-14 yaş tayini, bir zamanlar canlı olan organik kalıntılardaki radyoaktif karbon-14 miktarının azalmasından yararlanarak kalıntının kaç yıl önce öldüğünü bulan yöntemdir.
Diğer adları: Radyokarbon tarihleme, C-14 yöntemi, Karbon testi
Arkeolojik kazıda bulunan bir kömür parçası ya da kemik, yaşını içindeki bir atom saatinde saklar. Bu saati okuma yöntemini 1940'ların sonunda Willard Libby geliştirdi ve 1960'ta Nobel Kimya Ödülü'nü aldı.
Yöntem nasıl çalışır?
Atmosferin üst katmanlarında kozmik ışınlar azot atomlarını sürekli olarak radyoaktif karbon-14'e dönüştürür. Bitkiler fotosentezle, hayvanlar da besin zinciriyle bu karbonu alır; böylece canlıyken dokulardaki C-14 / C-12 oranı atmosferle aynı kalır. Canlı öldüğünde alım durur ve C-14 bozunarak azalmaya başlar. Kalan oranı ölçmek, ölümden bu yana geçen süreyi verir.
Formül ve örnek
Karbon-14'ün yarı ömrü yaklaşık 5.730 yıldır. Yaş şöyle hesaplanır:
t = (5.730 ÷ ln 2) × ln(N₀ ÷ N)
Burada N₀ başlangıçtaki, N bugünkü C-14 miktarıdır. Bir örnekte orijinal C-14'ün %25'i kaldıysa iki yarı ömür geçmiştir: t = 2 × 5.730 = 11.460 yıl. %60 kaldıysa t ≈ 8.267 × ln(1 ÷ 0,60) ≈ 4.220 yıl bulunur. Kendi oranınla sonuç almak için karbon-14 yaş tayini hesaplama aracını kullanabilirsin.
Sınırlar ve kalibrasyon
- Yaklaşık 50.000 yıldan eski örneklerde kalan C-14 ölçülemeyecek kadar azdır.
- Atmosferdeki C-14 oranı tarih boyunca sabit kalmadığı için ham sonuç, ağaç halkaları gibi verilerle kalibre edilerek takvim yılına çevrilir.
- Yöntem yalnızca organik maddeye uygulanır; taş, metal veya kayaçların yaşı potasyum-argon, uranyum-kurşun gibi başka izotoplarla bulunur.
Sık karıştırılan bir nokta: Dinozor fosilleri için karbon-14 kullanılmaz, çünkü milyonlarca yıl yaşlıdırlar. Radyoaktif bozunmanın genel matematiği, ilaçların vücuttan atılması gibi başka alanlarda da aynıdır.