Zamanaşımı
Kısa tanım
Kanunda belirtilen süre geçtiğinde bir alacağın dava yoluyla istenememesi, bir suçun kovuşturulamaması ya da cezanın infaz edilememesi sonucunu doğuran süredir.
Diğer adları: Zaman aşımı, Müruruzaman
Hukuk düzeni, uyuşmazlıkların sonsuza kadar açık kalmasını istemez. Belirli bir süre geçtikten sonra alacaklı hakkını mahkeme yoluyla zorla isteyemez hâle gelir; buna zamanaşımı denir. Zamanaşımı alacağı tamamen ortadan kaldırmaz, borçluya bir def'i (savunma) hakkı verir: borçlu zamanaşımını ileri sürerse dava reddedilir.
Türk Borçlar Kanunu'ndaki temel süreler
- Genel süre: Kanunda aksi belirtilmedikçe her alacak 10 yılda zamanaşımına uğrar (TBK md. 146).
- 5 yıllık alacaklar: Kira bedelleri, anapara faizleri ve diğer dönemsel edimler, işçilerin hizmet ilişkisinden doğan alacakları gibi kalemler 5 yılda zamanaşımına uğrar (TBK md. 147).
- İşçilik alacakları: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti gibi alacaklar için 5 yıllık süre öngörülmüştür.
- Haksız fiil: Zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıl.
Örnek: 15 Mart 2021'de iş sözleşmesi sona eren bir işçinin kıdem tazminatı alacağı için zamanaşımı, kural olarak sözleşmenin bitiminden itibaren 5 yıl sonra, 15 Mart 2026'da dolar. Süre hesabını zamanaşımı hesaplamasıyla yapabilir, alacak tutarını kıdem tazminatı hesabı ve gecikme için işleyecek faizi yasal faiz hesaplaması ile bulabilirsin.
Kesilme ve durma
Borçlunun borcu kabul etmesi, dava açılması ya da icra takibi başlatılması zamanaşımını keser ve süre yeniden başlar. Bazı durumlarda ise (örneğin eşler arasındaki alacaklarda evlilik sürerken) zamanaşımı hiç işlemez.
Hak düşürücü süreden farkı
Hak düşürücü süre dolduğunda hak tamamen ortadan kalkar ve hâkim bunu kendiliğinden dikkate alır; zamanaşımında ise borçlunun bunu ileri sürmesi gerekir. Ceza hukukunda dava ve ceza zamanaşımı ayrı kurallara tabidir. Bu açıklama bilgilendirme amaçlıdır; somut süre için bir avukata danış.