Zaman serisi
Kısa tanım
Aynı değişkenin düzenli zaman aralıklarıyla art arda ölçülmesiyle oluşan veri dizisidir; günlük kur, aylık enflasyon ve haftalık satış buna örnektir.
Diğer adları: Zaman serileri, Time series
Döviz kurunun günlük kapanışları, bir mağazanın haftalık satışları, aylık enflasyon oranları ve saatlik elektrik tüketimi ortak bir özellik taşır: değerler zamana göre sıralıdır ve sıralama önemlidir. Bu tür verilere zaman serisi denir. Sıradan istatistikte gözlemlerin birbirinden bağımsız olduğu varsayılır; zaman serisinde ise bugünkü değer çoğu zaman dünküyle ilişkilidir.
Bileşenler
- Trend: Uzun dönemli genel yön (yükseliş ya da düşüş).
- Mevsimsellik: Takvime bağlı düzenli tekrarlar; aralıkta artan perakende satışlar, yazın artan elektrik tüketimi.
- Döngü: Ekonomik konjonktür gibi düzensiz uzunlukta dalgalanmalar.
- Düzensiz bileşen: Öngörülemeyen rastgele hareketler.
Basit analiz yöntemleri
Gürültüyü bastırıp trendi görmenin en kolay yolu hareketli ortalamadır: her nokta için son n gözlemin ortalaması alınır. Örnek: 5 haftanın satışları 120, 135, 128, 142, 150 ise 3 haftalık hareketli ortalamalar 127,7, 135 ve 140 olur ve yükselen trend netleşir. Bu hesabı hareketli ortalama aracında yapabilirsin.
Kısa vadeli tahmin için üstel düzeltme, doğrusal bir trendi zamanla ilişkilendirmek için doğrusal regresyon kullanılabilir. Daha gelişmiş modeller (ARIMA, mevsimsel ayrıştırma) bu temeller üzerine kurulur.
Dikkat edilecekler
Ekonomik serilerde mevsimsellik ve takvim etkileri arındırılmadan aylık değişimler yanıltıcı olabilir; bu yüzden resmi kurumlar mevsimsellikten arındırılmış seriler de yayımlar. Bir serinin geçmişte izlediği yol geleceği garanti etmez. Gerçek bir seriyi incelemek için döviz kuru grafiği iyi bir başlangıçtır; farklı dönemleri seçerek trendin ve oynaklığın nasıl değiştiğini görebilirsin.