Hafriyat
Kısa tanım
Yapı temeli, bodrum, kanal ya da yol için zeminin kazılması ve çıkan toprağın taşınması işi; ayrıca bu işlemden çıkan malzeme.
Diğer adları: Kazı, Toprak kazısı, Hafriyat toprağı
Bir binanın inşaatı temel kazısıyla başlar. Zeminin projedeki kotlara kadar kazılması, çıkan toprağın kamyonlara yüklenip döküm sahasına götürülmesi işinin bütününe hafriyat denir. Aynı kelime, bu işten çıkan toprak, taş ve moloz için de kullanılır.
Kazı hacmi hesabı
Dikdörtgen bir temel çukuru için yerinde (sıkışık) hacim basitçe V = uzunluk × genişlik × derinlik ile bulunur. Örnek: 10 m × 8 m'lik bir alanın 1,5 m derinliğe kazılması 10 × 8 × 1,5 = 120 m³ yerinde hacim demektir. Şev verilerek kazılan derin çukurlarda üst kenar alt kenardan geniş olacağı için kesik piramit formülü kullanılır.
Kabarma katsayısı
Kazılan toprak gevşer ve hacmi artar. Bu artışa kabarma denir; oranı zeminin cinsine göre değişir. Kumlu zeminlerde düşük, killi ve kayalık zeminlerde yüksektir. Yukarıdaki 120 m³ için yüzde 25 kabarma varsayılırsa taşınacak gevşek hacim 120 × 1,25 = 150 m³ olur. Kamyon başına 15 m³ yüklenebiliyorsa 10 sefer gerekir. Zemin türünü seçerek sefer sayısını hafriyat hesaplama aracında bulabilirsin.
Maliyeti belirleyen kalemler
- Zemin sınıfı: yumuşak toprak, sert toprak, yumuşak ve sert kaya,
- Kazı derinliği ve iksa (yanal destek) gereksinimi,
- Döküm sahasına mesafe ve döküm ücreti,
- Yeraltı suyu varsa su tahliyesi,
- Şehir içinde trafik ve çalışma saati kısıtları.
Geri dolgu
Temel ve perde duvarlar tamamlandıktan sonra çevrede kalan boşluk doldurulur. Bunun için kazılan toprağın bir kısmı sahada bırakılabilir; uygun değilse dışarıdan dolgu malzemesi getirilir. Sıkıştırılmış dolgu hacmini hesaplamak için dolgu toprağı hesabı kullanılabilir.
Yasal yükümlülükler
Hafriyat toprağı ve inşaat atıkları, belediyelerin izin verdiği sahalara dökülmelidir. Birçok belediye işe başlamadan önce taşıma ve döküm için belge ister; kaçak döküm idari para cezasına konu olur.