Paralaks
Kısa tanım
Paralaks, bir cismin iki farklı noktadan bakıldığında arka plana göre konumunun kayıyor gibi görünmesidir; astronomide yıldız uzaklığını ölçmenin temel yoludur.
Diğer adları: Yıldız paralaksı, Iraklık açısı
Bir parmağını yüzünün önünde tut ve gözlerini sırayla kapat: parmak, arkadaki duvara göre sağa sola zıplıyor gibi görünür. Bu görünür kaymaya paralaks denir. Cisim sana ne kadar yakınsa kayma o kadar büyük olur; astronomlar bu basit ilişkiyi yıldızların uzaklığını bulmak için kullanır.
Yıldız paralaksı nasıl ölçülür?
Dünya, Güneş çevresinde dolanırken altı ay arayla yörüngenin iki zıt ucunda bulunur. Yakın bir yıldızın uzaktaki sabit görünen yıldızlara göre konumu bu iki tarihte çok az değişir. Bu değişimin yarısına paralaks açısı (p) denir ve yay saniyesiyle ölçülür. Uzaklık şu formülle bulunur:
d (parsek) = 1 / p (yay saniyesi)
Paralaks açısı 1 yay saniyesi olan bir yıldız tanım gereği 1 parsek uzaktadır. Bir parsek yaklaşık 3,26 ışık yılıdır.
Örnek
Güneş'e en yakın yıldız olan Proxima Centauri'nin paralaksı yaklaşık 0,768 yay saniyesidir. Buna göre uzaklık 1 / 0,768 ≈ 1,30 parsek, yani yaklaşık 4,24 ışık yılı çıkar. Değerleri kendin denemek istersen paralaks ile uzaklık hesaplama aracını kullanabilirsin.
Sınırları ve dikkat edilecekler
- Açılar çok küçüktür; 1 yay saniyesi, bir derecenin 3.600'de biridir. Bu yüzden yer tabanlı ölçümler yalnızca görece yakın yıldızlarda güvenilirdir.
- Gaia gibi uzay teleskopları atmosfer etkisinden kurtulduğu için çok daha küçük paralaksları ölçebilir.
- Uzak galaksilerde paralaks işe yaramaz; orada kırmızıya kayma gibi başka yöntemlere geçilir.
Fotoğrafçılıkta vizör ile objektif arasındaki görüş farkı ve günlük hayattaki ölçüm hataları da aynı ilkeden doğar. Bir göstergeyi yandan okuduğunda yanlış değer görmen, küçük ölçekli bir paralaks hatasıdır. Gezegenlerin birbirine uzaklığını merak ediyorsan gezegen uzaklıkları aracı da iyi bir tamamlayıcıdır.