Ünlü uyumu

Türkçenin kulağa akıcı gelmesinin önemli nedenlerinden biri ünlü uyumudur. Bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü, sonraki hecelerde hangi ünlülerin gelebileceğini büyük ölçüde belirler. Ekler de bu uyuma göre şekil değiştirir: ev-ler ama okul-lar.

Türkçenin ünlüleri

• Kalın ünlüler: a, ı, o, u — İnce ünlüler: e, i, ö, ü
• Düz ünlüler: a, e, ı, i — Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
• Geniş ünlüler: a, e, o, ö — Dar ünlüler: ı, i, u, ü

Büyük ünlü uyumu

Kelimedeki ünlülerin ya hepsi kalın ya da hepsi ince olmalıdır. "Kapı" (a, ı), "çiçek" (i, e) uyumludur; "kitap" (i, a) ve "kalem" (a, e) Arapça kökenli oldukları için uymaz. Ekler bu kurala sıkı biçimde uyar: kitap-lar değil, kalın son ünlüye göre "kitaplar"; "saat" ise istisnadır ve "saatler" olur.

Küçük ünlü uyumu

Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlak ünlüden sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) gelir. "Yağmur" kelimesi bu kurala uymaz (a'dan sonra u gelmiş). "Göz-lük", "koş-u" uyumludur.

Örnek: "Öğretmen" kelimesinde ö, e, e ünlüleri vardır; hepsi ince olduğu için büyük ünlü uyumuna uyar. Ö yuvarlak, sonra gelen e düz-geniştir; e'den sonra e gelir. Kelime küçük ünlü uyumuna da uyar.

Ünlü uyumu bir yazım kuralı değil, Türkçenin ses yapısının bir özelliğidir; uymayan kelimeler yanlış değildir. "Anne", "elma", "kardeş" gibi bazı öz Türkçe kelimeler de zaman içinde uyumu bozmuştur. Bir metindeki kelimeleri tek tek denetlemek için ünlü uyumu kontrolü aracını, hece yapısını görmek için Türkçe heceleme ve hece sayacı araçlarını kullanabilirsin.